Życie religijne przemyskiej społeczności żydowskiej koncentrowało sie w licznych domach modlitwy i czterech synagogach. Najmłodsza z nich, należąca do Stowarzyszenia Nowa Synagoga Przemyska, znajdowała sie przy ulicy Słowackiego, a jej członkowie modlili się "na sposób" aszkenazyjski. * Potocznie nazywano ją "Nowa Szuł".** Jej budowę zainicjował w 1905 roku znany przemyski działacz żydowski Mojżesz Scheinbach. Prace budowlane rozpoczęto, przy wsparciu funduszy z Rady Miejskiej i banków żydowskich, w 1910 roku.

     Jest to budynek murowany, wolnostojący, w stylu eklektyczno-mauretańskim, dwukondygnacyjny, frontem zwrócony w kierunku ulicy (na zachód). Parter boniowany oddzielony jest gzymsem z pasmem "perełek". Wszystkie otwory okienne są zamknięte pełnym łukiem. Osie zaznaczono pilastrami. Osie skrajne i środkowa podkreślone są w poziomie dachu szczytami zwieńczonymi pełnymi łukami - w szczycie środkowym umieszczono okrągłe okienko z gwiazdą Dawida. Synagogę przykryto dachem walcowym z prostokątną tarasową nadbudówką. W dachu znajduje się rząd małych okienek, a nad nimi wydatny gzyms. Wnętrze synagogi to wielka jednoprzestrzenna sala modlitw z galeriami dla kobiet na wysokości pierwszego piętra.

     Do prac wykończeniowych i dekoracyjnych przystąpiono dopiero w 1918 roku. Zaangażowano w tym celu przemyślanina, artystę narodowości żydowskiej, Adolfa Bienenstocka (1888 - 1937), absolwenta krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, ucznia Józefa Mehoffera. Wykonane przez niego polichromie na ścianach i suficie synagogi nawiązywały do tematów biblijnych i legend żydowskich. Przepięknie prezentowały sie tez witraże jego projektu, oparte na oryginalnych motywach żydowskich. Nadawało to niepowtarzalny urok synagodze, która uchodziła pod względem dekoracyjnym za najpiekniejszy zabytek żydowskiej sztuki sakralnej w międzywojennej Polsce.

     W okresie II Wojny Światowej synagoga nie została zburzona, ponieważ Niemcy wykorzystali ją jako stajnię dla koni wojskowych. Po wojnie urządzono w niej magazyn materiałów tekstylnych. Później przeszła na skarb państwa i próbowano pozyskać ją dla celów szkolnych. Na początku lat sześćdziesiątych zdecydowano się przekazać ją na potrzeby Miejskiej Biblioteki Publicznej. Prace adaptacyjne zakończono w 1966 roku i od 1 marca 1967 roku obiekt służy celom bibliotecznym. W 1978 roku, po uzyskaniu pozytywnej opinii Żydowskich Gmin Wyznaniowych w Polsce, przekazano go wraz z parcelą na wieczyste użytkowanie Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej. Przez kolejnych 30 lat służąc mieszkańcom miasta Biblioteka rozwijała swą działalność, zwiększała księgozbiór oraz poszerzała grono odbiorców. Trzy kondygnacje uzyskane w wyniku adaptacji synagogi dały prawie 1200  m2 powierzchni całkowitej.

Stanisław Stępień

* Aszkenazyjczycy - nazwa Żydów środkowo- i wschodnioeuropejskich (pierwotnie wywodząca się z Niemiec), wśród których wytworzyła się specyficzna "kultura aszkenazyjska": język jidysz, odrębne rytuały, obyczaje, liturgia, architektura synagogalna, metody badań Pisma i wymawiania wyrazów hebrajskich. To wszystko odróżniało ich od Sefardyjczyków i żydostwa orientalnego.
W synagogach, w których modlono się "na sposób" aszekanzyjski panowała podczas nabożeństw luźna atmosfera. Budynek synagogi pełnił także rolę miejsca spotkań różnych grup i organizacji żydowskich. Mężczyźni spędzali w niej co wieczór wiele czasu na studiowaniu Tory.

** Szuł- w języku jidysz oznacza "szkoła". Aszkenazyjczycy tak potocznie nazywali synagogi, wykorzystywali je bowiem nie tylko do celów sakralnych, ale także oświatowych. Powszechnie służyły one także jako miejsce zgromadzeń w celach świeckich.